Phản Xạ Sơ Sinh: Các phản xạ nguyên thủy của trẻ sơ sinh

Những cử động nhỏ vô thức của con như giật mình, mút tay hay nắm chặt ngón tay chính là các phản xạ sơ sinh quan trọng, đóng vai trò rất quan trọng cho sự phát triển thần kinh của bé. Việc hiểu đúng về các phản xạ nguyên thủy của trẻ sơ sinh không chỉ giúp cha mẹ bớt lo lắng mà còn thêm thấu hiểu con trong giai đoạn những tháng đầu đời này.

Bài viết này được tham vấn bởi Bác sĩ Nguyễn Lan Anh (chuyên khoa nhi) đang cố vấn cho đội ngũ điều dưỡng & bảo mẫu chăm sóc trẻ sơ sinh tại NAMOD, mong muốn mang đến tài liệu tham khảo chuẩn y khoa nhất cho bạn đọc.

Phản Xạ Sơ Sinh Là Gì?

Phản xạ sơ sinh là những cử động tự động không có chủ đích mà cơ thể bé thực hiện để đáp ứng lại một kích thích cụ thể nào đó. Thay vì là những hành động có suy nghĩ thì đây lại là các bản năng sinh tổn bẩm sinh (nguyên thủy) được lập trình sẵn trong hệ thần kinh của bé, là những phản ứng bẩm sinh giúp trẻ sống sót và cũng là thể hiện của sự phát triển bình thường hệ thần kinh của con. Bao gồm những phản xạ nổi tiếng như phản xạ mút, phản xạ tìm kiếm, phản xạ Moro (giật mình), phản xạ nắm tay và nhiều phản xạ khác,…

Ví dụ: Khi bạn chạm vào bé thì bé sẽ tự động quay đầu về phía đó (phản xạ tìm kiếm) hoặc khi có tiếng động lớn bé sẽ bị giật nảy mình và dang rộng tay chân (đây là phản xạ Moro).

Các chuyên gia cho rằng, phản xạ sơ sinh được coi là một cửa sổ để nhìn vào hệ thần kinh của bé. Vì vậy, các bác sĩ thường kiểm tra các phản ứng này để đánh giá sự phát triển não bộ và hệ thần kinh trung ương của con. Khi con càng thể hiện mạnh mẽ và đối xứng các phản xạ này thì càng khẳng định rằng những kết nối thần kinh cơ bản nhất của con đang hoạt động tốt, đây cũng sẽ là nền tảng vững chắc cho các kỹ năng phức tạp hơn của con trong tương lai .

Tại Sao Lại Quan Trọng Đến Vậy?

Phản xạ sơ sinh rất quan trọng với trẻ vì chúng là những kỹ năng bẩm sinh giúp trẻ sinh tồn và phát triển trong những tháng đầu đời, đảm bảo trẻ có thể tự nhiên phản ứng với môi trường xung quanh và thực hiện một số hành động cơ bản như tìm vú mẹ để bú, giật mình khi có điều gì đó bất thường.

Mục đích quan trọng của phản xạ sơ sinh bao gồm:

Phản xạ sơ sinh rất quan trọng vì chúng là những kỹ năng bẩm sinh giúp trẻ sơ sinh tồn tại và phát triển trong những tháng đầu đời khi khả năng kiểm soát cơ thể còn rất hạn chế. Chúng đảm bảo trẻ có thể tự nhiên phản ứng với môi trường xung quanh và giúp trẻ thực hiện một số hành động cơ bản để sinh tồn, như tìm vú mẹ để bú hoặc phản ứng bảo vệ khi bị giật mình. Các phản xạ này cũng cho các chuyên gia y tế một dấu hiệu quan trọng để đánh giá sự phát triển và chức năng bình thường của hệ thần kinh trẻ.

• Giúp trẻ tìm và ngậm vú mẹ để bú, đảm bảo trẻ nhận đủ dinh dưỡng cần thiết cho sự sống và phát triển.
• Tạo phản ứng bảo vệ tự nhiên, như phản xạ Moro (giật mình) giúp trẻ phản ứng với các kích thích đột ngột hoặc nguy hiểm.
• Phản xạ nắm tay và các phản xạ vận động khác hỗ trợ sự phát triển vận động ban đầu và cư xử với thế giới xung quanh.
• Phản xạ đầu cổ bất đối xứng giúp trẻ phát triển khả năng định hướng và vận động phối hợp đầu và mắt.

Các Phản Xạ Nguyên Thủy Của Trẻ Sơ Sinh

Mỗi phản xạ dưới đây không chỉ là một cử động đơn thuần mà là một chỉ dấu tinh vi về sự phát triển của bộ não và là một phần của bộ công cụ sinh tồn mà tạo hóa đã ban tặng cho con.

Phản xạ Moro (Phản xạ giật mình)

Theo nghiên cứu về phản xạ Moro của Ernst Moro năm 1918 cho thấy rằng, phản xạ giật mình của trẻ sơ sinh và ý nghĩa của nó trong việc bảo vệ sự cân bằng và phản ứng với kích thích đột ngột. Đây là phản xạ kích tính nhất ở trẻ sơ sinh khi có một kích thích bất ngờ (tiếng động lớn, ánh sáng mạnh hoặc cảm giác hẫng/mất thăng bằng) xảy ra với con, phản xạ Moro sẽ diễn ra theo 2 pha khá rõ rệt dưới đây:

• Pha thứ nhất: Bé đột ngột duỗi thẳng hai tay và chân ra ngoài cùng các ngón xòa rộng ra.
• Pha thứ hai: Ngay sau đó, bé nhanh chóng co tay và chân lại ôm vào trước ngực như đang tự ôm lấy mình và thường kèm theo một tiếng khóc thét.

Theo nghiên cứu, phản xạ Moro xuất hiện rất sớm ngay từ trong giai đoạn thai kỳ, đạt đỉnh điểm cao nhất trong tháng đầu tiên và sẽ tự biến mất khi trẻ được khoảng 5 đến 6 tháng tuổi. Khi đó hệ thần kinh của bé đã trưởng thành hơn và có thể xử lý các kích thích một cách bình tĩnh hơn.

Về ý nghĩa, phản xạ sơ sinh được xem là một phản xạ tự nguyên thủy, một dạng phản ứng đầu đời khi đối mặt với nguy hiểm (chiến đấu hoặc bỏ chạy). Đó là lý do vì sao trẻ sơ sinh thường bám chặt vào mẹ khi cảm thấy bị rơi hoặc mất an toàn, là một bản năng sống còn được di truyền từ tổ tiên. Tóm lại, phản xạ này đang cho chúng ta thấy rằng hệ thần kinh của bé đang phản ứng lại với môi trường xung quanh.

Lời khuyên cho cha mẹ: Phản xạ Moro mạnh có thể làm cho bé tỉnh giấc và quấy khóc nhiều, nếu muốn bé cảm thấy an toàn và ngủ ngon hơn thì cha mẹ có thể áp dụng các cách sau đây:

• Quấn khăn/chũn giúp tạo cảm giác ấm áp chật hẹp và an toàn như khi bé đang ở trong bụng mẹ.
• Giảm thiểu tiếng ồn và ánh sáng gắt khi bé ngủ.
• Thực hiện tao tác đặt bé xuống cũi một cách chậm rãi, hãy giữ bé áp sát vào người bạn cho đến khi lưng bé chạm vào mặt nệm rồi từ từ rút tay ra.
• Hãy nhẹ nhàng đặt tay lên ngực bé và nói những lời êm ái khi bé giật mình để bé cảm nhận được rằng bạn luôn ở bên.

Phản xạ tìm kiếm (Rooting) và bú mút (Sucking)

Đây là một cặp phản xạ thường hoạt động song song với nhau, có ý nghĩa sinh tồn rất quan trọng, đảm bảo trẻ sơ sinh có thể tìm thấy và hấp thụ dinh dưỡng ngay từ khi chào đời, là bản năng cốt lõi để giúp hai mẹ con có thể kết nối khi bé bú.

• Tìm kiếm: Khi bạn nhẹ nhàng vuốt ve má hoặc khóe miêng của bé thì bé sẽ quay đầu về phía xuất hiện sự kích thích và mở miệng ra như đang tìm kiếm vú mẹ.
• Bú mút: Khi có vật gì đó (như núm vú, núm bình sữa hoặc ngón tay) chạm vào vòm miệng thì bé sẽ ngay lập tức bắt đầu động tác mút một cách nhịp nhàng.

Trung bình, phản xạ tìm kiếm sẽ biến mất vào khoảng 4 tháng tuổi còn phản xạ bú mút ban đầu là tự động nhưng sẽ dần dần trở thành một hành động có chủ đích và được kiểm soát bởi bé.

Lời khuyên cho cha mẹ:

• Nên tận dụng phản xạ tìm kiếm để hướng dẫn bé ngậm bắt vú đúng cách.
• Hãy quan sát nhịp điệu bú mút của con để biết bé có nhận đủ sữa hay không.
• Hiểu rằng việc mút tay hoặc ti giả cũng là một cách bé tự trấn an bản thân, kế thừa từ phản xạ nguyên thủy này.

Phản xạ cầm nắm (Palmar Grasp)

Phản xạ cầm nắm xuất hiện khi bạn đặt ngón tay hoặc một vật nhỏ vào lòng bàn tay của bé thì các ngón tay của con sẽ tự động gập lại và nắm chặt lấy một cách đáng ngạc nhiên, đôi khi bạn sẽ cảm nhận thấy lực nắm này khá mạnh so với một em bé sơ sinh.

Về mặt phát triển, đây là tiền đề cho kỹ năng vận động tinh sau này ngư cầm, nắm, điều khiển đồ vật. Về cảm xúc, phản xạ cầm nắm là một trong những tương tác hai chiều đầu tiên, tạo ra một sợi dây gắn kết vô hình nhưng rất mạnh mẽ giữa cha mẹ và con cái.

Phản xạ này thường mạnh nhất trong vài tháng đầu và thường biến mất khi bé được khoảng 5 đến 6 tháng tuổi để nhường chỗ cho các hành động cầm nắm có chủ đích khác.

Lời khuyên dành cho cha mẹ: Hãy cố gắng trân trọng những khoảnh khắc đáng yêu này, khi bé bú hoặc âu yếm hãy nhẹ nhàng đặt ngón tay của bạn vào lòng bàn tay con, nhìn vào mắt con và trò chuyện để biến phản xạ sơ sinh tự nhiên này thành một khoảnh khắc tương tác đầy yêu thương.

Phản xạ Babinski (Phản xạ da gan bàn chân)

Phản xạ da gan bàn chân xuất hiện khi bạn dùng ngón tay vuốt một cách dứt khoát nhưng nhẹ nhàng dọc theo lòng bàn chân của bé, từ gót chân hướng lên ngón chân, khi đó ngón chân cái của bé sẽ bật lên trên trong khi các ngón khác lại xòe ra như nan quạt.

Phản xạ Babinski sẽ tồn tại cùng bé khá lâu và thường biến mất hoàn toàn khi con được khoảng 1 đến 2 tuổi, lúc thần kinh và não bộ đã trưởng thành hơn.

Các hiểu hiện của phản xạ Babinski có ý nghĩa như một chỉ báo lâm sàng quan trọng và sự phát triển của hệ thần kinh trung ương và tủy sống, việc nó xuất hiện ở trẻ sơ sinh là hoàn toàn bình thường, nhưng nếu nó xuất hiện ở trẻ em trên 2 tuổi hoặc người lớn thì rất có thể đó là dấy hiệu của sự tổn thương thần kinh nào đó.

Lời khuyên cho cha mẹ: Không nên lo lắng khi thấy phản xạ này và cũng tuyệt đối không nên tự thử nhiều lần tại nhà vì có thể khiến bé khó chịu.

Phản xạ bước đi (Stepping Reflex)

Khi được giữ tắng đứng và lòng bàn chân chạm vào một mặt phẳng thì bé sẽ thực hiện các động tác trông giống như đang bước đi. Phản xạ này có tên là “bước đi” nhưng lại không hề liên quan đến việc bé sẽ biết đi sớm hay muộn, nó biết mất sau khoảng 2 tháng.

Phản xạ cổ không đối xứng (Tonic Neck Reflex)

Khi bé nằm ngửa và quay đầu sang một bên, cánh tay ở phía bé quay mặt sẽ duỗi thẳng ra trong khi cánh tay còn lại sẽ co lên (tư thế đấu kiếm). Phản xạ này giúp phát triển sự phối hợp tay, mắt và thường biến mất sau 5 đến 7 tháng.

Phản xạ nuốt và nôn trớ (Swallowing and Gag Reflexes)

Đây là cặp phản xạ bảo vệ đường thở. Phản xạ nuốt giúp bé xử lý sữa, trong khi phản xạ nôn trớ (Gag) giúp đẩy các vật lạ ra khỏi họng để tránh bị sặc. Phản xạ nôn trớ ở trẻ sơ sinh rất nhạy và nằm ở phía trước của lưỡi, đó là lý do bé dễ bị ọe khi bắt đầu ăn dặm.

Khi nào phản xạ sơ sinh ở trẻ biến mất?

Nhìn chung, hầu hết các phản xạ nguyên thủy của trẻ sơ sinh sẽ bắt đầu mờ dần từ 2 tháng tuổi và thường sẽ hết trong giai đoạn 4 đến 6 tháng tuổi. Tuy nhiên, với mỗi phản xạ sơ sinh nguyên thủy lại có một cột mốc thời gian riêng biệt khác nhau:

• Phản xạ bước đi tự động là một trong những phản xạ biến mất đầu tiên (khoảng 2 tháng tuổi).
• Phản xạ tồn tại lâu hơn như bản xạ cổ không đối xứng (tonic neck) có thể tồn tại đến tháng 7 và phản xạ Babinski có thể kéo dài đến 2 tuổi.
• Các phản xạ nguyên thủy của trẻ sơ sinh biến mất từ 4-6 tháng là phản xạ giật mình (Moro), phản xạ tìm kiếm (rooting) và phản xạ cầm nắm (grasping).

Checklist theo dõi phản xạ của con tại nhà

Để giúp cha mẹ dễ dàng hơn trong việc đồng hành cùng sự phát triển của con. Dưới đây là một bảng theo dõi đơn giản mà đội ngũ bảo mẫu chăm sóc trẻ sơ sinh tại NAMOD tổng hợp. Bảng này không phải là một bài kiểm tra mà là một công cụ giúp bạn nhận biết những hành vi của bé.

Những điều cần lưu ý về các phản xạ ở trẻ sơ sinh

Đây là những lưu ý quan trọng tóm tắt các thông điệp và lưu ý mà NAMOD muốn gửi đến cha mẹ, để có thể hiểu đúng về các phản xạ nguyên thủy ở trẻ sơ sinh:

• Phản xạ sơ sinh là dấu hiệu quan trọng để đánh giá sự phát triển của hệ thần kinh trung ương phản ánh mức độ trưởng thành của não bộ.
• Nếu các phản xạ không xuất hiện, yếu, hoặc kéo dài bất thường (ví dụ: phản xạ Moro sau 6 tháng) có thể là dấu hiệu của vấn đề thần kinh hoặc chậm phát triển, cần theo dõi và can thiệp sớm.
• Các dấu hiệu bất thường như co giật, cử động không kiểm soát, thay đổi trương lực cơ hoặc phản xạ mặt, mắt bất thường cần được báo ngay cho bác sĩ để đánh giá.
• Phản xạ mút và tìm kiếm hỗ trợ trẻ bú sữa hiệu quả, do đó cha mẹ cần quan sát và hỗ trợ bé trong giai đoạn đầu đời.
• Phản xạ nguyên thủy sẽ dần mất đi thay thế bằng phản xạ có chủ ý khi trẻ lớn lên.
• Phản xạ phòng vệ như nôn trớ bảo vệ đường thở của trẻ vì vậy cha mẹ không cần lo lắng quá mức khi bé ọe hoặc nôn trong giai đoạn ăn dặm.
• Hiểu và quan sát phản xạ sơ sinh không chỉ giúp đánh giá sức khỏe mà còn hỗ trợ cha mẹ chăm sóc và tương tác hiệu quả với bé trong những tháng đầu.

Khi nào cha mẹ cần can thiệp đưa bé đi khám?

Tuy hệ thần kinh của mỗi bé sơ sinh sẽ có sự phát triển theo nhịp độ riêng nhưng có một số dấu hiệu mà cha mẹ cần lưu tâm, và nhận biết sớm để giúp bé nhận được sự hỗ trợ cần thiết nếu có bất kỳ vấn đề nào.

• Khi phản xạ không xuất hiện: Nếu bạn quan sát thấy một phản xạ nào đó hoàn toàn không có ngay từ sau khi sinh.
• Phản xạ không đối xứng: Khi phản xạ chỉ biểu hiện mạnh ở một bên cơ thể (có thể là một tay hoặc một chân) trong khi bên còn lại rất yếu hoặc không có, điều này có thể gợi ý về một tổn thương thần kinh cục bộ nào đó.
• Phản xạ tồn tại quá lâu mà không biến mất: Sự biến mất của phản xạ cũng quan trọng như việc chúng xuất hiện, vì chúng là dấu hiệu của sự phát triển hệ thần kinh của con.
• Cường độ phản xạ bất thường: Phản xạ của con cực kỳ yếu ớt khó nhận thấy hoặc ngược lại, hoặc quá mạnh, hoặc cứng nhắc so với những em bé khác.

Lời khuyên dành cho cha mẹ: Nếu nhận thấy bất kỳ dấu hiệu nào kể trên thì hãy bình tĩnh, dùng điện thoại quay lại một đoạn video ngắn ghi lại biểu hiện bất trường của bé. Sau đó đặt lịch hẹn và cho bác sĩ Nhi khoa xem đoạn video để chẩn đoán tình trạng. Những hình ảnh trực quan này sẽ giúp bác sĩ có thể đánh giá chính xác nhất về tình trạng của con bạn.

Câu hỏi thường gặp về phản xạ sơ sinh (FAQ)

Bé bị phản xạ giật mình (Moro) quá nhiều có sao không?

Việc bé thường xuyên bị giật mình (phản xạ Moro) là điều hoàn toàn bình thường, đặc biệt là trong 3 tháng đầu. Điều này cho thấy hệ thần kinh của con đang phản ứng tốt với môi trường, nếu nó gây ảnh hưởng đến giấc ngủ của con thì mẹ có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ giấc ngủ của con như quấn chũn, tiếng ồn trắng, đủ ấm và môi trường ngủ tối ưu nhất.

Con không có phản xạ bước đi thì chậm biết đi đúng không?

Hoàn toàn không phải. Phản xạ bước đi tự động là một những phản xạ biến mất sớm nhất và không có bất kỳ mối liên hệ nào với mốc thời gian bé tập đi sau này. Thực tế, khả năng đi bộ là kỹ năng phức tạp nâng cao, đòi hoti sự phát triển của cơ bắp, thăng bằng và sự phối hợp có chủ đích của cơ thể.

Có nên tập phản xạ sơ sinh cho con không?

Không nên. Các phản xạ sơ sinh là những phản ứng không có chủ đích của hệ thần kinh chứ không phải là kỹ năng nên không cần tập luyện. Việc cha mẹ cố gắng kích hoạt chúng nhiều lần không mang lại lợi ích, mà nhiều khi khiến bé khó chịu. Tốt nhất là nên tập tủng vào việc tương tác, trò chuyện và cho bé vận động tự do (tummy time) để hỗ trợ bé phát triển toàn diện hơn.

Phản xạ sơ sinh có ảnh hưởng cho việc rèn luyện EASY không?

Các phản xạ nguyên thủy ở trẻ sơ ính chính là nền tảng tự nhiên để áp dụng thành công phương pháp EASY, vì phương pháp này hiệu quả nhờ nó không áp đặt máy móc mà dựa vào việc quan sát các tín hiệu bẩm sinh của trẻ. Ví dụ: phản xạ tìm kiếm, bú mút là dấu hiệu cho thấy bé cần ăn,… Việc lắng nge và xây dựng một lịch trình dựa trên chính những phản xạ của trẻ sẽ giúp bé phát triển hài hòa hơn.

Lời Kết

Việc hiểu về các phản xạ sơ sinh này không phải chỉ để cha mẹ lo lắng mà là để thêm thấu hiểu và kinh ngạc trước sự phát triển kỳ diệu của con. Hãy trân trọng những khoảnh khắc gắn kết này vì đó chính là ngôn ngữ giao tiếp đầu đời của bé.

Hy vọng rằng, cha mẹ sẽ có những thông tin hữu ích thông qua bài viết này cũng như có thêm kỹ năng mới trên hành trình chăm sóc con nhỏ của mình.